You are here: Home // ‏نمایش پست‌ها با برچسب تدقیق لر. نمایش همه پست‌ها

مسیح آقا محمدی. طرزي افشار و اونون «طرزی»

عرب الفباسینا حاضیرلایان: سید حیدر بیات

قدر طلای خاليصيمي جؤوهري بيلور،
نادان يانيندا خاک‌له گرچي موساوييم.
کوته‌نظر گؤرور مني يئرده گونش کيمي،
صورتده گرچي ارضييم، آما سماوي‌يم!
طرزي

XVII یوزایللیک‌ده فارس ديلينده تاثير تبريزي، واله اردبيلي، جويا تبريزي، مطيع تبريزي، زيادي قاراباغي، ناصح تبريزي، ايبراهيم اوردوبادي، ثابيت تبريزي، محوي اردبيلي و باشقا شاعيرلريميز يازيب-ياراتميش، فارس‌ديللي ادبياتين ياييلديغي گئنيش رئگيوندا کيفايت قدر شؤهرت تاپميش‌لار. بو گون همين شاعيرلرين آدلاري و اثرلري اکثر موتخصيصلره بئله معلوم اولماسا دا، اونلار اؤز دؤورلرينده ادبي پروسئسين فعال ايشتيراکچيسي کيمي موعاصيرلري‌نين ياراديجيليغينا، بديعي ذؤوق‌لرين فورمالاشماسينا تاثير گؤسترميش، معنوي-ائستئتيک طلبلرين اؤده‌نيلمه‌سين‌ده بو و يا ديگر درجه‌ده رول اويناميشلار. اون‌لارين ادبي ايرثي، شوبهه‌سيز، خالقيميزين بديعي مدنيتي‌نين بير پارچاسي، ترکيب حيصه‌سي‌دير و همين ايرثين اوزه چيخاريلماسي، نشري، ترجومه‌سي و تدقيقي موعاصير ادبيات‌شوناسليق علمي‌ميزين موهوم وظيفه‌لريندن بيريدير.

بو دؤورده ياشاميش صنعتکارلار ايچريسينده اوريژينال پوئتيک ايستعدادي ايله سئچيلن شاعيرلردن بيري ده طرزي افشاردير. اونون ياراديجيليغي تکجه کونکرئت ادبي-تاريخي دؤورون فاکتي کيمي دئييل، هم ده بير سيرا خوصوصيتلري باخيميندان نادير و حتّی موستثنا حاديثه کيمي ماراق دوغورور. و گؤرونور، محض سونونجو جهته گؤره طرزي‌نين ايرثي يوخاريدا آدلاريني چکدي‌یيميز موعاصيرلري ايله موقاييسه‌ده ديققتي داها چوخ جلب ائتميش و اونون تدقيقي ساحه‌سينده بعضي تشببوث‌لر گؤستريلميشدير. البتته، تذکيره‌چي‌لر عنعنه‌يه اويغون اولاراق، اونون حاققيندا بير نئچه جومله‌ليک، چوخ واخت اولدوقجا آز اينفورماسييا يوکونه ماليک قئيدلر و شعرلريندن موعين بئيت‌لر وئرمکله کيفايتلنميش‌لر. شاعيرين سونراکي تدقيقاتچيلاري اساسن ریضاقولو خان هيدايت-ين «مجمع الفصحا»داکي خسيس معلوماتينا ايستيناد ائتميش‌لر.
طرزي‌نين پوئتيک ايرثينين اؤيره‌نيلمه‌سي و گئنيش آراشديرما دايره‌سينه داخيل ائديلمه‌سي ساحه‌سينده ان موهوم خيدمت، شوبهه‌سيز، ايران عاليمي م.تمددونه مخصوصدور. هله ۱۹۲۰-جي ايل‌لرده او، بئرلينده چيخان «ايرانشهر» ژورناليندا طرزي حاقيندا مقاله ايله بيرليکده اونون شعرلريندن بعضي نومونه‌لري ده درج ائتديرميشدير. شاعيرين ديواني اوزرينده آراشديرمالاريني داوام ائتديرن م.تمددون اونون بير نئچه نوسخه اساسيندا حاضيرلاديغي متنيني موفصّل گيريش سؤزو ايله ۱۹۳۱-جي ايلده اورميه ده چاپ ائتديرميشدير. ۱۹۵۹-جو ايلده تئهراندا همين ديوانين ايکينجي نشري ايشيق اوزو گؤرموشدور. طرزي ديواني‌نين بيرينجي نشري تئزليکله ي.ئ.بئرتئلسين ديققتيني جلب ائتميش و او، «طرزی افشار و اونون ياراديجيليغي» آدلي گئنيش مقاله يازميشدير. سونرالار عاليمين سئچيلميش اثرلرينين بئشينجي جيلدينه داخيل ائديلميش بو مقاله طرزي ياراديجيليغي‌نين بعضي موهوم جهتلريندن (او جومله دن، شاعيرين آنا ديلينده يازديغي شعرلردن) يان کئچمه‌سينه و موعين ضيديتلي مقاملارينا باخماياراق، هله‌ليک شرق‌شوناسليق‌دا شاعير حاقيندا آز-چوخ دولغون تصووور وئرن يئگانه منبع اولاراق قالير. حمید آراسلي « XVIII-XVII عصرلر آذربايجان ادبياتي تاريخي» آدلي کيتابيندا طرزي حاقيندا وئرديگي قيسا معلوماتي، گؤرونور، محض بو منبع‌دن اخذ ائتميشدير.
طرزي‌نين ديواني ايله تانيشليق زاماني ديققتي جلب ائدن باشليجا جهت‌لردن بيري شعرلرينين گوجلو آوتوبيوقرافيک سجيييه داشيماسيدير. محض بونون سايه‌سينده، يعني شعرلرينده اولان معلومات‌لاري سيستئم‌لشديرمک‌له، اونون بيوقرافيياسي‌نين عومومي منظره‌سيني برپا ائتمک مومکوندور. اثرلريندن بئله معلوم اولور کي، طرزي افشار صفوي حؤکمدارلاريندان شاه صفي (۱۶۲۹-۱۶۴۲) و II شاه عابباسين (۱۶۴۲-۱۶۶۶) موعاصيري اولموشدور. ائله بو دا اونون XVII عصرين بيرينجي ياريسيندا ياشاييب-ياراتديغيني سؤيله‌مه‌يه اساس وئرير. نصرابادي تذکيره‌سينده کي معلومات XVII عصرين ۷۰-جي ايللرينده شاعيرين آرتيق حياتدا اولماديغيني گؤسترير. ايستر شاعيرين آديندان، ايسترسه ده اثرلرينده کي چوخ‌سايلي فاکت‌لاردان اونون قديم تورک طايفالاريندان اولان افشار ائلي‌نه منسوبلوغو آيدينلاشير. م.تمددون اونون اورميه ياخينليغينداکي طرزلو کنديندن اولدوغونو يازير. لاکين بو احتيمال يالنيز آد اويغونلوغونا اساسلانير. ي.ئ.بئرتئلس بونا شوبهه ايله ياناشيب، اؤز نؤوبه‌سينده اساسلي بير دليل گتيرمه‌دن شاعيرين تبريزدن اولماسي احتيماليني ايره‌لي سورور. لاکين «طرزي» تخلوصو، بيزيم فيکريميزجه، شاعيرين «ايختيراع ائتدي‌یي» يئني «طرز» ایله - ايفاده شیوه سی و اوسلوب‌لا باغليدير.
طرزي‌نين اثرلريندن آيدين اولور کي، اونون منسوب اولدوغو طايفايا موناسيبتي او قدر ده موثبت دئييلميش. گؤرونور، شاعيرين طبيعتي بو طايفادا حؤکم سورن «ووروب-ييخماق» موحيطيني قبول ائتمه‌ميش، اودور کي، گنج ياشلاريندا پايتاخت ايصفاهانا کؤچه بيلمه‌سيني اؤزو اوچون بؤيوک اوغور سانميشدير. سونرالار فارس ديلينده يازديغي بحر-طويل‌ده بو حيسسي‌ني آچيقجا بيلديرميش، يالنيز اولدوقجا صميمي و ائموسيونال بير پارچا ايله وطنده قالميش قوجا آتاسي‌نين حسرتي‌ني چکدي‌یيني ايفاده ائتميش‌دير: «اوره‌یيمده هئچ بير درديم يوخدور، قوجا آتامدان آيري دوشمه‌یيمدن ساوايي. گؤره سن، ائله بير گون گله‌جک‌مي کي، اونون نوراني سيماسيني گؤروم، اليني اؤپوم و عوذور ديله‌یيم؟! ائي سحر يئلي، گئت، منيم سالاميمي آتاما يئتير و دئ: «طرزی افشار سنين فراق-ين‌دان او قدر آغلاييب کي، گؤيده کي بولودلاري خجيل ائديب!».
شاعيرين آتاسي ايله گؤروشوب-گؤروشمه‌دي‌یي اثرلريندن معلوم اولمور. معلوم اولان بودور کي، سارايا يول تاپا بيلمه‌يه‌ن طرزي سايسيز-حسابسيز سفرلره باشلايير. بو سياحت‌لرين خريطه‌سي موعاصير اوخوجونو دا حئيران قويور: شاعير دئمک اولار کي، بوتون ايراني، عربيستاني، قافقازي گزميش، هينديستانا، روما (کيچيک آسييايا)، حتی آوروپايا دا گئديب چيخميش‌دير. بوتون بو سفرلر، اونلاردان آلينان تاثوررات‌لار، حتی بعضن اونلارين تاريخي شاعيرين شعرلرينده دقيق عکسيني تاپيب. طرزي گنجه‌ده (بورادا او، نيظامي‌نين قبريني زيارت ائديب)، «دشت-عدم» آدلانديرديغي موغان دوزونده، بير نئچه دفعه شاماخيدا اولوب، دفعه‌لرله اردبيله، تبريزه گئديب و بوتون سياحت‌لري نين سونوندا ايصفاهانا قاييديب. او دؤورده بير چوخ شاعيرلر هينديستانا کؤچدوک‌لري حالدا، طرزي ايصفاهاني اوستون توتوب، اؤزونون دئدي‌یي کيمي، «دونيا مالينا گؤره» هينديستانا گئتمه‌ييب.
طرزي، دئمک اولار کي، بوتون عؤمرونو ماددي احتيياج ايچريسينده کئچيرميش، لاکين غورورونو سينديرماييب اؤز يوخسوللوغونا ايرونيک موناسيبتيني ايفاده ائده‌ن شعرلر يازميش‌دير. بو جهتدن شاعيرين ياراديجيليغي داها بير ماراقلي بيوقرافيک فاکتي عکس ائتديرير: طرزي‌نين آغير ماددي وضعيتيني گؤرن شاه صفي اونا آيدا ۹ تومن مبلغينده تقاعود کسير. شاعير بو ۹ تومني آلماق اوچون مووافيق ايداره‌لره دوز ۹ آي آياق دؤيور. (بورادا ۹ آغجا تقاعودونو آلماق ايسترکن اؤوقاف ايداره‌سي‌نين سوروندورمه‌چيلي‌یي ايله قارشيلاشان فوضولي يادا دوشور). نهايت، اونونجو آي شاعير بو وضعيتي آچيقلايان بير روباعي ايله شاه صفي‌يه موراجيعت ائدير و اؤزونه مخصوص حاضيرجاوابليقلا آرتيق ۹ تومني ۱۰ تومن‌له عوض ائتمک واختي چاتديغيني وورغولايير. بو دفعه طرزي‌نين بختي گتيرير و او، آيدا ۱۰ تومن تقاعود آلماغا باشلايير. لاکين او، بونون‌لا کيفايتلنمه‌ييب تئزليک‌له شاها داها بير روباعي گؤندرير و تقاعودونون ۱۲ تومن مبلغينده موعين‌لشديريلمه‌سيني خواهيش ائدير. شاعير بو ايسته‌یيني اوغورلو بير طرزده سيتاييش ائتدي‌یي ايمام‌لارين سايي ايله علاقه‌لنديرميش و گؤرونور، مقصدينه نايل اولموشدو.
ایکینجی شاه عابباس طرزي‌يه قارشي داها لوطفکار اولموش، شاعيرين اؤزونون يازديغي کيمي، «سونسوز سفرلرينه سون قويماق اوچون» اونو ائولن‌دیرميش و سارايدا ايشه تعيين ائتميشدي. تصادوفي دئييل کي، طرزي II شاه عابباسا چوخلو شعرلر حصر ائتميش و اونو ميننتدارليق‌لا تعريفله‌ميشدير.
طرزي ياراداجيليغي‌نين ان موهوم و اوريژينال جهتي اونون اؤزونه مخصوص ديلي، ايفاده طرزي‌دير. قئيد ائدک کي، شاعيرين ياشاديغي عصر، عوموميتله، پوئزييادا يئني اوسلوب آختاريش‌لاري دؤورو ايدي. همين آختاريش‌لار سون درجه گرگین، آرديجيل و شعورلو سجيييه داشيييردي. طرزي‌نين موعاصيرلريندن کليم کاشاني، صائب تبريزي، غني کشميري و باشقا شاعيرلرين اثرلرينده دؤنه-دؤنه ايشلتديک‌لري “طرز- نو” و “طرز- تازه” ايفاده‌لري محض بو مقصدين آچيقلانماسينا خيدمت ائديردي. بو ايفاده‌لره طرزي‌نين شعرلرينده ده تئز-تئز تصادوف اولونور. لاکين آراشديرما گؤسترير کي، طرزي ياراديجيليغيندا همين ايفاده‌لر نيسبتن فرقلي معنا يوکونه ماليک ايدي. آدي چکيلن شاعيرلرين پوئزيياسيندا يئني اوسلوب ياراديجيليغي داها چوخ مووضوعی و ائستئتيک ايستيقامت‌لرده آپاريليرديسا، طرزي همين ايشي صيرف دیل پلانیندا حياتا کئچيريردي. شاعيرين ايرثي‌نين ان قاباريق خوصوصيتلي - اونون غئيري-عادي سؤز ياراديجيليغي دا همين سئچيمين بيلاواسيطه نتيجه‌سي ايدي.
طرزي‌نين سؤز ياراديجيليغي، باشليجا اولاراق، فعل‌لره عایيددير. بئله کي، او، فارس ديلينده کي مصدر مودئلينه اساسلاناراق، آنالوگييا اوسولو ايله آدلاردان فعل‌لر دوزلدير و همين فعل‌لر يئري گلديکجه شخص‌لره و زامان‌لارا گؤره ده‌ييشيردي. (مثلن، «قبوليدن»، «پوليدن»، «سفريدن»، «آشکاريدن»، «توفنگيدن»، «مئهمانيدن»، «قوربانيدن» و س.). بونونلا دا «کردن» و «شدن» («ائتمک» و «اولماق») کؤمکچي فعل‌لري واسيطه‌سيله آدلاردان مورککب فعل‌لر دوزلديلمه‌سي يولو آدلارا بيلاواسيطه مصدر شکيل‌چيلري آرتيرماق‌لا يئني فعل‌لر ياراديلماسي يولو ايله عوض اولونور.
شاعير حتّی يئر آدلاري اوزرينده ده بو عملياتي آپارير (مثلن، «تبريزيدن»، «تئهرانيدن»، «رشتيدن»، «نجفيدن» و س.). ماراقلي‌دير کي، عئيني اوصول‌لا تورک (آزربايجان) سؤزلريندن ده فعل‌لر دوزلديلير و گئنيش شکيلده ايستيفاده اولونور («کسيدن» - کسمک، «مينيدن» - مينمک، «ايچيدن» - ايچمک، «قاچيدن» - قاچماق، «گليدن» - گلمک و س.). عوموميتله ، طرزي‌نين فارسجا شعرلرينده آذربايجان سؤزلري بول-بول ايشله‌ديلير - بورادا ايستر آيري-آيري لئکسيک واحيدلره، ايسترسه ده بوتؤو ايفاده و جومله‌لره راست گليريک. همين سؤزلرين توپلانيب تحليل ائديلمه‌سي ادبي ديل تاريخيميز اوچون اهميت کسب ائده بيلر. بورادا همچینين ماراقلي اونوماستيک ماتئريال دا مؤوجوددور. مثلن، شاعيرين افشار طایفاسینی مذمت‌له يازديغي مثنوي‌سينده و ديگر شعرلرينده دوراق بي، قارلي آغا، ياغمور، چاوغون، گؤکجه، يارميش، داشدمور، آتلوخان، يولوغلو، قيلينج بي، خنجر بي و س. کيمي شخص آدلاري ايشلنميشدير.
طرزينين ديوانيندا آذربايجان ديلينده بوتؤو شعرلر ده واردير - بونلار بير قصيده، بير قطعه و اوچ روباعيدن عيبارتدير. ماراقليدير کي، عئيني تيپ‌لي سؤز ياراديجيليغيني شاعير همين شعرلرده ده حياتا کئچيرميش، آدلاردان فعل‌لر دوزلتميشدير. ميثال اوچون، طرزي‌نين ايکينجی شاه عبباسي باغدادي عوثمانليلاردان آلماغا تشويق ائدن قصيده‌سيندن آشاغيداکي ميصراع‌لارا نظر سالاق:

پروازلاندي ديل يئنه باغدادلانماغا،
اول بورجي-اؤولييايا قونوب شادلانماغا.
اول خاکي-پاک تکي هاني بير سرزمين دخي
غم، پايبنديني قيريب آزادلانماغا.
راه-فنادا توشه‌ی تقوا يئتر مانا،
يوخ ايشتاهام يولدا منيم زادلانماغا…
باغداديميز خرابدور، آما اوميد وار
عابباس الي‌له ال وئره آبادلانماغا.
اول باني-بينايي عدالت کي، دهرده
بونياني-ظولمو قويمادي بونيادلانماغا.
شاهنشها، کمينه دوعاگوي، طرزي‌يم
مورشيد درينه گلميشم ايرشادلانماغا.
نوشيروان-وقت سن و ظل-عدل کي،
چوخ‌لار گلير اومميدله ايمدادلانماغا.
من هم ستم‌کشيده-ظولم - زمانه‌يم،
يئت داده، قويما بنده‌ني فريادلانماغا…

طرزينين پوئزيياسي اوبرازلار سويييه‌سينده ده ماراق دوغورور. اوسلوبون دئموکراتيک‌لشمه‌سي، اوبرازين «ائنديريلمه‌سي»، خالق تفککورو آرسئناليندان فايدالانما و س. لئکسيک-فرازئولوژي سيستئمده اولدوغو کيمي، اوبرازلار سيستئمينده ده اؤزونو گؤسترير. شاعيرين آذربايجان ديلينده کي قطعه‌سيندن گؤتورولموش آشاغيداکي بئيت‌لر دئديگيميزي تصديق ائدير:

بي‌ذايقه يانيندا ياوان آشا اوخشارام
آغزي دادين بيلن‌لره گيلان چيلاوي‌يم.
طرز ايله فی‌المثل اؤکوزم هر دياردا
افشار ائلي ايچينده ولي ائو بوزاوييم.

شاعيرين آشاغيداکي روباعيسي ايسه اونون هئچ بير ائکسپئريمئنته ال آتمادان، کلاسسيک هارمونييا قانونلارينا و پوئتيک نورمالارا تام عمل ائتمک شرطي ايله بديعي نومونه‌لر ياراتماق قودرتيني نوماييش ائتديرير:

بير گول مني خارو زارو حئيران ائتدي،
کؤنلومو حزين، ديده‌مي گيريان ائتدي.
نرگيس‌لري تک ائيله‌دي بيمار مني
زولفو کيمي حاليمي پريشان ائتدي.

طرزي افشارين اؤزونه مخصوص «طرز»ينده بير طرفدن دؤورون ديل شرايطی‌نين اينعيکاسيني، ديگر طرفدن ايسه مؤوجود پوئتيک ديله، يئني نفس وئرمک جهديني گؤرمک لازيمدير. شاعير اؤز «من»ي نين داها سربست ايفاده‌سينه و اويغون نيطق آچيليشينا نايل اولماق اوچون ديل تفککورونون دونوقلوغونو دفع ائتمه‌يه و پوئتيک ديل‌له دانيشيق ديلي آراسينداکي ضيدديتي آرادان قالديرماغا چاليشميشدير. بو معنادا، طرزي افشاري XX عصرين فوتوريستلري ايله موقاييسه ائتمک اولار.

قایناق:

۱. طرزی افشار، ديوان، تهران، ۱۳۳۸.
۲. محمدعلی تربييت، دانشمندان آذربايجان، باکي، ۱۹۸۷.
۳. رضاقلی خان هدایت، مجمع‌الفصحا، تهران، ۱۲۹۵.
۴. حميد آراسلي، XVIII-XVII عصرلر آذربايجان ادبياتي تاريخي، باکي، ۱۹۵۶.
۵. ی.ئ.بئرتئلس، ایران ادبیاتی و مدنییّتی تاریخی، موسکوا، ۱۹۸۸ (روس دیلینده).



داوامی
بؤلمه:

مسيح آقا محمدي. فضولي ديلي نين سيرري

كؤچورن : همت شهبازي

فضولي حاققيندا بيزده عنعنه وي اولاراق، چتين آنلاشيلان، مرکب، عئيني زاماندا سيرلي، معمالي بير شاعير تصوورو فورمالاشيب. و بو تصوور ايلک نؤوبه ده اونون پوئتيک ديلي و بديعي اوسلوبو ايله علاقه داردير. تأسوف کي، ايندييه دک فضولي ديلي نين ماهيتي و خاراکتئري، اونون اؤزونه مخصوص لوغونو شرطلنديرن عاميللر سيستئملي شرحيني تاپماميشدير. حال بو کي شاعيرين ياراديجيليغيندا بو ايشه يارديمچي اولا بيله جک کيفايت قدر ماتئريال واردير. ائله گؤتورک، آشاغيداکي مشهور قطعه ني:

اول سببدن فارسي لفظي ايله چوخدور نظم کيم،
نظمِ نازيک تورک لفظي ايله ايکن دوشوار اولور.
لهجه يي تورکي قبول ِ نظم ِترکيب ائتمه ييب،
اکثرن الفاظِ نامربوطو ناهموار اولور.
منده تؤفيق اولسا بو دوشواري آسان ائيله رم،
نوبهار اولغاج تيکندن برگ ِ گول اظهار اولور.

شاعير بديعي ياراديجيليقدا قارشيسينا قويدوغو ادبي-ائستئتيک مقصدلري داها بوندان آيدين ايفاده ائده بيلمزدي. بورادا ايکي جهت ديققتي چکير. اولا، فضولي تورک ديلينده، عوموميتله، نظم يوخ، "نظم ِ نازيک"، يعني اينجه، يوکسک پوئزييا ياراتماقدان صؤحبت آچير، بونون چتين ليک لري نين مؤوجودلوغونو و اونلاري آرادان قالديراجاغيني بيان ائدير. ايکينجيسي، شاعير تورک شعريني فارس پوئزيياسي (داها دوغروسو، فارس ديلينده يارانميش پوئزييا) ايله مقايسه ائدير. و باشا دوشمک چتين دئييل کي، فضولي تورک غزليني بديعي-ائستئتيک کئيفيتجه فارس ديللي غزل سوييه سينه قالديرماق ادعاسيندا بولونور.

مسئله ني بير قدر آچيقلاياق. بوتون اورتا عصرلر بويونجا فارس ديللي شعر تورک پوئزيياسي اوچون باشليجا تاثير و زنگينلشمه منبعي اولموشدور. ديگر طرفدن، فضوليدن تخمينن ايکي عصر اول فارس ديللي غزل حافظ -ين سيماسيندا اؤز ائستئتيک کانونونو بوتونلوکله رئاللاشديرميش، اونيوئرسال ماهيت کسب ائتميشدي. فضولي عئيني ايشي تورک ديللي غزلده گؤردو. يعني:
الف) اورتا عصر شعريميزين عنعنه وي اوبراز و موتيولري فضولي غزل لرينده ماکسيموم بديعي حليني تاپدي؛
ب) کلاسيک غزلين بوتون کومپوزيسييا تيپ لري، پوئتيک نيطقين اساس واحيدي اولان بئيتين بوتون قورولما اوصول لاري تورک ديللي شعر پراکتيکاسينا داخيل ائديلدي؛
ج) تورک ديللي غزل عروضون بوتون اساس بحرلرينده، اونلارين نؤع و واريانت لاريندا سيناقدان کئچيريلدي؛
د) عرب-فارس اليفباسي نين، دئمک اولار کي، بوتون حرفلري ايله بيتَن نؤع لردن اولان قافيه لرله غزل لر يازيلدي.
بئله ليكله، فضولي آنا ديللي شعريميز اوچون اوندان اول و سونرا گؤرونمه ميش بير ادبي هنر گؤستردي.
فضولي ديلي نين خاراکتئريک خوصوصيتلري محض قئيد اولونان جهتلرله معين لشير و اونون مرکب لييي بير ياندان عومومن غزل لرين پوئتيک سئمانتيکاسيندان، ديگر طرفدن، عرب-فارس سؤزلريندن گئنيش ايستيفاده دن ايره لي گلير. سونونجو فضولي اوچون اهميتلي مسله ايدي: عرب-فارس سؤزلري تورک ديللي شعر کونتئکستينده داها يوکسک پوئتيک ديرلي لييه، داها چوخ ائستئتيک اينفورماسييايا ماليک ايدي. ديگر طرفدن، بو، تورک "الفاظي نين" (سؤزلرينين) " ناهامارليغيني" آرادان قالديرماق، عروضون دورلو بحرلريني تورک پوئتيک پراکتيکاسينا جلب ائتمک اوچون موهوم واسيطه ايدي.
اصلينده فضولي غزل لري لئکسيک ترکيبينه گؤره چوخ دا مرکب دئييل. و اگر فضولي لوغتي حاضيرلانارسا (تاسوف کي، بو واجيب ايش ايندييه دک گؤرولمه ييب)، اونون ايشلتدييي عرب-فارس سؤزلري نين او زامانکي ادبي ديل اوچون سجييه وي و ايشلک اولدوغونو، اکثريت اعتباريله سونرالار ديليميزده وطنداشليق حقوقو قازانميش لئکسيک واحيدلردن عيبارت اولدوغونو گؤره ريک. مرکب ليک ايسه سؤزلرين سئمانتيک باغليليغيندا، اوزاق آنلاييشلارين بيرلشديريلمه سينده دير.
دئمه لي، فضولي ديلي نين خوصوصيتلري اونون سؤز اوزه رينده شعورلو ايشي نين نتيجه سيدير. بو ايشين هانسي آختاريشلارلا (و عذابلارلا) مشايعت اولوندوغونو تصوور ائتمک اوچون شاعيرين فارس ديواني نين ديباچه سينده کي آشاغيداکي سؤزلري يادا سالماق يئرينه دوشر: "غريبه حالدير، دئييلميش سؤزو اول لر دئييلديينه گؤره، دئييلمه ميش سؤزو ايسه اوللر دئييلمه ديينه گؤره ايشلتمک اولمور". يئنه همين ديباچه ده اصلينده پوئتيک ديلين اوبرازلي ليق درجه سي مسئله سينه توخوناراق، يازير:

معنادا رمز اولارسا، معما کلامدا
طاليب او شعره بيل، علمايي-زمانه دير.
ديلبرلرين تفککوره يوخ تابي، اونلارين
سئوديکلري فقط غزل ِ عاشيقانه دير.(1)

يئري گلميشکن، شاعيرين "تفکكوره تابي اولمايان ديلبرلر" اوچون نظرده توتولموش فارس ديواني تورک ديواني ايله مقايسه ده ديل باخيميندان چوخ ساده دير. چونکي بورادا فضولي تورک ديوانيندا ايزله دييي مقصدي قارشييا قويموردو. (2)
فضولي، بئله دئمک مومکونسه، سؤزله ايشله ين شاعيردير؛ او، ياراديجيليقدا ايدئيا، فيکير آردينجا يوخ، ديلين استيخيياسي آردينجا گئتميشدير. بير چوخ شاعيرلردن فرقلي اولاراق، اونون پوئزياسي هر هانسي ديني-فلسفي و ايدئولوژي سيستئمين ايفاده سينه خيدمت ائتمير. بو معنادا، فضولي پوئزياسي – «خاليص پوئزيا»دير. بؤيوک م.ف.آخوندووون فضوليني شاعير يوخ، "ناظيم ِ اوستاد" سايماسي نين سببي ده، گؤرونور، بوندادير. بئله کي، ميرزه فتحعلي نين چيخيش ائتدييي فورما-مضمون ديخوتوميياسي فضولي نين آدئکوات درکينه و شرحينه ايمکان وئرميردي. مسئله بوراسيندادير کي، فضولي غزلي نين اؤزو، هاراداسا، فورمادير و بورادا غريبه هئچ نه يوخدور. ليريک نؤعون ان موهوم قانونا اويغونلوقلاريندان بيري مضمونون فورمايا دايمي چئوريلمه سيندن عيبارتدير: اول لر صيرف مضمون کيمي چيخيش ائدن شئي سونرالار تئماتيک ائلئمئنته، تصوير مومئنتينه چئوريلير. بو باخيمدان صوفیزمين اؤزو ده، مثلا، نسيمي دن فرقلي اولاراق، فضولي اوچون پوئتيک دونيا دويومون ايفاده فورماسيدير. اودور کي، ايندييه قدر فضولي و صوفيزم پروبلئمي حل اولونماميش قالير. حتّتا شاعيري صوفی سايانلار دا اونون تصووفون هانسي جريانينا منسوب اولدوغونو معين ائده بيلميرلر: نسيمي حروفي دير، بس فضولي؟!
فيکريميزجه، فضولي يه عاليم و يا فيلوسوف مناسيبتي (بيزده بو مناسيبت چوخ گئنيش ياييليب) شاعيرين بديعي ايرثيني آنلاماق باخيميندان بير شئي وئرمير. دوغرودور، فضولي زنگين علمي معلوماتا، گئنيش ائروديسييايا ماليک ايدي. لاکين بير چوخ کلاسيک لردن فرقلي اولاراق، او، بو بيليک لردن شعري بَزمک واسيطه سي کيمي ايستيفاده ائتميردي.
بئله ليکله، فضولي نه عاليمدير، نه فيلوسوف؛ او، سؤزون حقيقي معناسيندا شاعيردير! اونون پوئزياسي دونياگؤروشونون دئييل، دونيا دويومونون ايفاده سينه خيدمت ائدير. شاعيرين يوکسک درجه ده اوبرازلي ديلي نين و پوئتيک اوسلوبونون خوصوصيتلري ده دونيادويومو ايله ديکته اولونور. محض بونا گؤره ده فضولي پوئزياسي نين شرحي ايلک نؤوبه ده لينقويستيک شرح اولماليدير، چونکي لينقويستيک (داها دوغروسو، لينقووپوئتيک) تحليل بديعي اثري "خاريجي شراييطين ديل ائکويوالئنتي کيمي دئييل، سؤزلر آراسيندا قارشيليقلي علاقه و آسيلي ليق لاري، کونفئليکت لري معين لشديرن ايممانئنت قانونلارين ايشاره سي کيمي" (يانوش اسلاوينسکي)، ديلين پوئتيک فونکسيياسي نين باشقالاري اوزه رينده شک سيز اوستونلوک قازانديغي نيطق نؤعو کيمي آلير. و شوبهه سيز، فضولي پوئزياسي نين بو جور شرحي بوتون ديگر تحليل لره نيسبتن داها ثمره لي اولاجاقدير.


*
كؤچوره نين آچيقلامالاري:


1 ) بو شعرين فارسجاسي بئله دير :

ابهام در معاني و اغلاق در كلام
كار اكابر علماي زمانه است
تاب عذاب فكر ندارند دلبران
مرغوب دلبران غزل عاشقانه است

(ديوان فارسي فضولي، مقدمه ، تصحيح و حواشي: حسيبه مازي اوغلي، آنكارا 1962 تورك تاريخ قورومو باسيم ائوي)
خاطيرلاتمالييام كي فضولي بو مقدمه ده شعورلو بير تنقيدچي و ادبيات نظريه چيسي كيمي چيخيش ائدير اونون بو حاقدا نظريه لري ديققته لايق و بحث ائديله سي مقام دير. او شعري بيليك اوزره يازيلماسي نين طرفداري دير. بئله ليك له تام كئچميشده كي لردن فرقلي اولاراق ايلهام و يا باشقا شهودي واريانت لارا آزاجيق ده ير وئرير. و علم سيز، بيليك سيز شعري خرجي – حئسابي اولمايان دووار سانير.
2) فضولي نين فارس – تورك ديواني نين مقايسه سي حاقدا كؤچوره نين فارسجا يازديغي "علامه محمد فضولي، رند دلسوخته" باشليقلي آشاغيداكي مقاله سينه مراجعت ائده بيلرسيز:

http://dusharge.blogfa.com/post-44.aspx

3) بو يازي ايلك دفعه حؤرمتلي سيدحيدر بيات جنابلاري نين "آلما يولو" سيته سينده يايملانيبدير:

http://www.hbayat.azerblog.com/1387_06_16_Say=691.ay




داوامی
بؤلمه:

مسیح آقا محمدی. غريبه خياللي شاعير

اون يئددينجي يوزيلليکده فارسديللي ادبياتين رواج تاپميش اولدوغو گئنيش رئگيوندا ميرزه محمد علي صايب تبريزي نين (1601-1677) آدي ديللر ازبري ايدي، اثرلري الدن-اله گزيردي. اوزاق هينديستاندان توتموش شاعيرين دوغما وطني آذربايجانا قدر، دئمک اولار کي، بوتون ايري شهرلرده مؤوجود اولان ادبي مجليسلرده («درنک»لرده) اونون شعیرلري اوخونوب تحليل و تضمين ائديلر، غزللرينه جاوابلار يازيلاردي. چوخ واخت شاعير اؤزو ده بئله مجليسلرين ايشتيراکچيسي اولار، يوخاري باشدا اوتوروب غزللريني سؤيلر، غئيري-عادي اوبرازلاري ايله قلم اهليني حئيران قوياردي. موختليف شهرلردن شعيرسئورلر، خطاطلار اونون ديواني نين اوزونو کؤچورمک اوچون ايصفاهانا – شاعيرين ائوينه قوناق گليرديلر. صايب اؤزوندن اولکي زنگين و چوخ عصرليک ادبياتين بيليجيسي ساييليردي. 800 شاعيرين شعيرلريندن نومونه لر توپلانميش 25 مين بئيتليک «سفينه»سي بونو ثوبوت ائديردي. معين شعيرين، بئيتين شرحينده موباحيثه مئيدانا چيخيرديسا، اونا مکتوب گؤندرر، رييني سوروشارديلار. تذکيره چيلر يازيرلار کي، روم حؤکمدارلاري و هيند سولطانلاري اؤز مکتوبلاريندا ايران شاهيندان صايبين ديوانيني گؤندرمگي خواهيش ائدرديلر، ايران شاهي دا هديييه کيمي شاعيرين اثرلريني اونلارا گؤندرردي.

صايب هله اوشاقکن عاييله سي بيرینجی شاه عبباسين (1587-1629) امري ايله ايصفاهانا کؤچورولموشدو. گله جک شاعير بو بؤيوک مدنيت مرکزينده بوي آتميش، لاپ ائرکن ياشلاريندان الينه قلم آلميشدي. صايبين شئير عالمينه آتيلديغي واختلار فارس ديللي پوئزييادا پوئتيک اوسلوبون دييشمه سي پروسئسي ايله علامتدار ايدي. آنجاق هله ده شاعيرلر حافيظين جاذيبه سيندن کنارا چيخا بيلميرديلر، بير چوخلاري ايسه رسمي ايدئولوگييايا اويغون اولاراق پئيغمبره، حضرت علي يه و باشقا ايماملارا مرثيه لر يازماقلا مشغول ايديلر. يئني اوسلوبا دوغرو قطعي دؤنوش ائديلمه ميشدي. بو وظيفه ني صايب اؤز اوزرينه گؤتوردو.
صايب صنعته آيدين ائستئتيک پرينسيپلر و بؤيوک غايه لرله گلميشدي. ياراديجيليغي نين ايلک دؤوروندن نوواتورلوغو ايله سئچيلدي. آما بوتون يئنيليکلر کيمي صايبين يئني اوسلوبو دا بيردن-بيره قبول اولونمادي. عنعنه چيلر بو «غريبه طرز»لي شاعيرين شعيرلريني بينمه ديلر. صايب همين وضعيتيني بئله ايفاده ائتميشدير.

غريب روي زمين گشتم از غريب خيالي

که هيچکس بوطن همچو من غريب نگردد

غريبه خياليمين اوجباتيندان يئر اوزونون غريبي اولدوم.

هئچ کس منيم کيمي وطنينده غريب اولماسين!

… اون آلتينجی عصرين اوللرينده فارسديللي ادبياتين آغيرليق مرکزي تدريجن هينديستانا کئچيردي. اساسي ظهيرالدين بابور طرفيندن قويولموش بؤيوک موغوللار دؤولتي ادبياتا خوصوصي ديقت وئرن، اونو سياسي مسئله لرله برابر توتان، اصلينده ادبيات ساحه سينده کي سيياسته عومومي داخيلي سيياستين ترکيب حيصه سي کيمي باخان شرق دؤولتلري نين سونونجوسو ايدي. خوصوصن اکبر شاهين مشهور ايصلاحاتلاري نتيجه سينده يارانميش آزادفيکيرليليک آتموسفئري اصلينده تنززوله دوغرو گئتمکده اولان فارسديللي پوئزييانين اؤزونده رئاللاشماميش ايمکانلار تاپاراق جانلانماسينا، يئني رنگلرله پارلاماسينا شراييط ياراتدي. بو دا ديني فاناتيزمين حؤکم سوردويو ايران و اورتا آسييادان شاعيرلرين کوتلوي شکيلده هينديستانا گئتمه سينه سبب اولدو.
صايب ده هينديستانا يولا دوشدو، 6 ايل اورادا قالدي. شاعيرين «يئني طرزي» موختليف دايره لرده يوکسک قييمت آلدي، صنعتکارليغي قطعي شکيلده فورمالاشدي، آرديجيللاري مئيدانا گلدي. سونرالار شرق و غرب تدقيقاتچيلاري آراسيندا بؤيوک موباحيثه لر دوغوران، سون دؤورلره قدر فارسديللي ادبيات موتخصيصلري اوچون «تاپماجا اولاراق قالان» (ؤزبک تدقيقاتچيسي ز. ريزايئوين ايفاده سيدير – م.م.) مشهور «هيند اوسلوبو» دؤورون پوئزيياسيندا حاکيم اوسلوبا چئرويلدي. بو اوسلوبون ياراديجيسي ايسه «تبريزين پاک تورپاغي»ندا دونيايا گؤز آچميش آذربايجان شاعيري صايب تبريزي ايدي…
صايب بو عقيده ده ايدي کي، بديعي ادبياتين پوتئنسيال ايمکانلاري هئچ ده سلفلر طرفيندن توکنمه ميشدير. بديعي ايدراک حودودسوزدور، صنعتکار گئرچکليگي بديعي جهتدن قاوراديقجا، اونون قارشيسيندا درک اولونماميش يئني قاتلار آچيلير. هر شئي صنعتکارين ايستعداد و زحمتيندن، دونياگؤروشو و دونيادويومونون خوصوصيتلريندن آسيليدير. بو فيکير آشاغيداکي بئيتده گؤزل ايفاده اولونموشدور:

يک عمر مي توان سخن از زلف يار گفت

در بند آن مباش که مضمون نمانده است

بير عؤمور يارين زولفوندن سؤز دئمک اولار،

ائله بيلمه کي، (دئييلمه ميش) مضمون قالماميشدير.

بئله باخيشلارين نتيجه سي اولاراق شاعير عنعنه وي-کانونيک اوبرازلاردا، کلاسسيک شعيرين حاضير فورموللاريندا رئاللاشماميش ايمکانلار تاپير، اونلارا يئني، بعضاً عنعنه دکينه عکس اولان موناسيبتي ايله سئچيلير. بو مقامدا شاعيرين داها رئال، حياتي مؤوقئعدن چيخيش ائتمه سي ديقتي جلب ائدن اساس جهتدير.
صايبين اوريژينال اوسلوبو و نوواتور پوئتيک سيستئمي اونون دؤورو اوچون يئني اولان ايدئيا-ائستئتيک مؤوقئعيي نين نتيجه سي ايدي. شاعيرين ديوانيندا بو مؤوقئعيي آشکارلايان چوخلو فاکتلار تاپماق مومکون دور. آما آشاغيداکي بئيتي اونون بير نؤو ائستئتيک کرئدوسو کيمي قييمتلنديرمک اولار:

دامن هر گل مگير و گرد هر شمعي مگرد

طالب حسن غريب و معني بيگانه باش

هر گولون اتگيندن ياپيشما، هر شامين اطرافينا فيرلانما،

غريبه گؤزلليک و يئني معنا طلب ائت!

بو «غريبه گؤزلليک» اصلينده «غريبه ليکده گؤزلليک» کيمي باشا دوشولمه ليدير.

صايب، دوغرودان دا، اطرافيندا باش وئرن حاديثه لره، مؤوجود پرئدمئتلره غريبه و غئيري-عادي باخيشي ايله فرقله نير، اونلاردا هامي نين گؤردويو و قبول اولونموش معنايا عکس اولان معنا گؤرور. ان عادي شئيلر بئله شاعيرده معين تأسسورات اويادير، هر هانسي بير فيکري، ماهيتي ايفاده ائدن ايشاره يه چئوريلير. سانکي اطراف گئرچکليک معنالار عالميدير، هر شئي نه ايسه عيبرت وئرير، بيزي نيسه چاغيرير و يا ندنسه چکينديرير: «ميلچگين قاباق اطرافلاريني موتحريک باشينا دؤيجله مه سي طاماهکارين عاقيبتيني گؤسترير». «ديشلرين تؤکولمه سي اويون قورتارارکن فيقورلارين ييغيلماسينا بنزه يير، يعني حيات اويونو باشا چاتماق اوزره دير». «ساچلارين آغارماسي فلگين ظولموندن اوشاقليقدا اميلميش سودون اوزه چيخماسيدير». «تورپاقدان يوکسلن قبير داشلاري بيزي تورپاق آلتينا چاغيران اللردير» و س.
بورادان صايبين اوسلوبونون اساسلانديغي بديعي پرينسيپلردن بيري – موجررد آنلاييشلارين کونکرئتلشديريلمه سي پرينسيپي مئيدانا چيخير. يني گؤستريلن تفککور طرزي نين ايکينجي طرفي ده وار: ان موجررد فلسفي، پسيخولوژي، ائتيک، سوسيال مسله لري ايفاده ائتمک اوچون شاعير اوزون-اوزادي موحاکيمه لره ال آتمير، اونلاري ايفاده ائدن قيسا حؤکمو وئرير، سونرا همين فيکره ايللوستراسييا اوچون ائله ماتئريال تاپير کي، اوخوجو بديعي منطيقين گوجونه حئيران قالير، تاپيلميش موقاييسه نين سِحرينه دوشور، شاعيرين دئديگي فيکري آنلايير و اونونلا راضيلاشير.

توتولموش کؤنلومو جام ايله شادان ائيله مک اولماز،

ال ايله پوسته نين آغزيني خندان ائيله مک اولماز.

بولود قيلان کيمي جوولان اورار دا ايلديريم تيغي ،

کؤنول پرده لرينده عشقي پونهان ائيله مک اولماز.

من مجنوني عاقيل ائيله مک مومکون دئييل، ناصح،

سؤز ايلن موشک نابي، قان کي، بير قان ائيله مک اولماز.

بئله مقاملاردا صايب شرق پوئتيکاسي نين «ارسال المثل»، «حسن تعليل» کيمي بديعي پرييوملاريندان بول-بول و مهارتله ايستيفاده ائدير. چوخ واخت شاعيرين آپارديغي موقاييسه او دقيقه اوخوجويا آيدين اولمور، اوندان معين ذهني گرگينليک طلب ائدير. آما لازيمي سعي گؤستريلندن سونرا اوخوجو شاعير خيالي نين گؤزل اويونونون شاهيدي اولور، ايلک باخيشدا اوزاق اولان حاديثه لر آراسيندا غريبه ياخينليق تاپير، بو «کشف»دن هزز آلير. لاکونيزم، سرراست آفوريزملرين ايشلنمه سي و آسسوسياتيوليک صايب پوئزيياسي نين ان قاباريق جهتلريدير.
صايبين اوبرازلار سيستئمينه حئيرتاميز بير ديناميزم خاصدير. شاعيرين غزللرينده دونوق، سوکونتده اولان اوبرازلارا چوخ آز راست گلينير. حرکت صايب پوئتيکاسي نين اساسيني تشکيل ائدير. جانسيز شئيلر بورادا جانا گلير، ديل آچيب دانيشير. آللئقورييا صايبين ان چوخ ايشلتديگي بديعي واسيطه لردندير.
بوتون بو خوصوصيتلرين درين فلسفي اساسي واردي. اورتا عصرلرده ايجتيماعي-سياسي، ايدئولوژي و مدني حياتين بوتون ساحه لرينه درين نوفوذ ائتميش صوفیزمين موترققي عنعنه لريندن بحره لنن صايبين دونياگؤروشونه غريبه بير گئنيشليک و اونيوئرسالليق خاص ايدي. و بونونلا او، دؤورون محدود دوشونجه سينه، فاناتيزمينه قارشي دوروردو…
صايبين ياراتديغي مکتبين سونراکي طالعيي ده ماراقلي اولدو. وفاتيندان بير عصر کئچمه ميش شاعيرين باشچيسي اولدوغو ادبي مکتب ايران شاعيرلري و اديبلري نين شيددتلي هوجوملارينا معروض قالدي. اونلار «هيند اوسلوبو»نا قارشي يؤنلميش «بازگشت» («قاييديش») آدلي حرکات مئيدانا گتيرديلر و کلاسسيک شاعيرلرين اوسلوبونو برپا ائتمک يولوندا موباريزه يه باشلاديلار. ان کسکين هوجوملار ايسه، طبيعي کي، صايبين پايينا دوشدو. گؤرون، «قاييديش»ين تشببوثکارلاري و نوماينده لريندن بيري، مشهور «آتشکده» تذکيره سي نين مؤليفي لوطف علي بي آذر صايب باره ده نه يازيردي: «اونون شعير يازماغا باشلاديغي واختدان قديم شاعيرلرين آيدين خيال يوللاري باغلاندي و کئچميش سؤز اوستادلاري نين سليس قايدالاري آرادان گؤتورولدو. خوشاگلمز يئني اوسلوبون ياراديجيسي اولان بو ميرزه دن (صايبدن – م.م.) سونرا شاعيرليک گون به گون تنززول ائتدي. شوکور آللاها کي، حاضيردا اونون ايختيراع ائتديگي يول بوتونلوکله ترک ائديلدي و قديم شاعيرلرين قانونلاري برپا اولوندو».
تخمينن ايکي عصر مودتينده ايراندا و آذربايجاندا صايب آز قالا اونودولدو، آرا-سيرا خاطيرلانسا دا، هر حالدا لاييق اولدوغو قييمتي آلا بيلمه دي. هينديستانين، افغانيستانين، پاکيستانين فارسديللي ادبياتيندا ايسه صايب مکتبي، دئمک اولار کي، بيزيم گونلره ده ک اؤز تاثير قوووه سيني ساخلاميشدير. عبدولقادير بيدئلين پوئزيياسيندا «هيند اوسلوبو» ان يوکسک ذيروه يه قالخدي. مير تقي مير بو اوسلوبدا اوردو ديلينده شعیرلر يازدي. اوردو و فارس ديللرينده يازميش ميرزه غالب و محمد ايقبال کيمي دونيا شؤهرتلي صنعتکارلار صايبدن بير اوستاد کيمي سؤز آچميش، اونون ياراديجيليغيندان بحره لنه رک يئني دؤور ايدئيالاريني يايميشلار. تدقيقاتلار تورکييه ادبياتيندا صايبين نايلي، نيشاطي، رقيب پاشا، نابي، شئيخ غالب کيمي آرديجيللاري اولدوغونو اوزه چيخارميشدير.
صايب آذربايجان ادبياتشوناسليغيندا بير قايدا اولاراق، فوضولي مکتبي نين نوماينده سي کيمي تقديم اولونور. صايب اوچون بو، چوخ آزدير. مشهور هيند عاليمي شيبلي نئماني يازيردي کي، فارسديللي پوئزييا روده کي ايله باشلاميش، صايبله بيتميشدير. يان ريپکايا گؤره، صايب حافيز و سعديدن سونرا غزلين اوچونجو بؤيوک اوستاديدير. مرحوم پروفئسسور غضنفر علييئو گؤستريردي کي، صايب ياراديجيليغي فارسديللي ادبيات تاريخينده بوتؤو مرحله تشکيل ائدير…
صايبين آذربايجان ديلينده الده اولان غزللري ايله فوضولي پوئزيياسي آراسيندا ياخينليق شوبهه سيزدير، حتّی بونلاردان بير نئچه سي فوضولييه نظيره کيمي يازيلميشدير. بونونلا بئله، صايب-فوضولي موناسيبتي داوامچي-اوستاد موناسيبتلري قدر ده ساده دئييلدير. آما بو، آيري بير صؤحبتين مؤوضوسودور.


داوامی
بؤلمه:
Copyright © 2009 ۞ جاهان ۞.
Designed by Theme Junkie. Converted by Wordpress To Blogger for WP Blogger Themes. Sponsored by iBlogtoBlog.